از در و دیوار این حرم تا فراز گلدستههایی که ندای اذان از آنها برمیخیزد، وقف سایه افکندهاست. سنتی ریشهدار که بیش از هزار سال در این بارگاه جاری مانده و جز از سر ارادت خالص واقفان به صاحب این آستان، معنایی نداشته است. بررسی «تاریخ وقف در حرم مطهر رضوی» موضوع بیست و یکمین نشست قصههای حرم بود. این جلسه با حضور جواد نواییان رودسری، حرمشناس و پژوهشگر تاریخ برگزار شد که در ادامه برخی از موضوعات مطرح شده را با یکدیگر مرور میکنیم.
قدمت وقف به پیش از اسلام میرسد
جواد نواییان رودسری پیش از صحبت درباره عمر ۱۲۰۰ ساله وقف در حرم، درباره جایگاه وقف در ایران گفت: «وقف در ایران و دیگر نقاط جهان از دوران باستان وجود داشته و مانند اعمالی چون طواف از تاسیسات اسلام نیست، اما این دین مبین بر آن صحه گذاشته و وقف را به رسمیت شناخته است».
این پژوهشگر تاریخ در ادامه گفت: «احترام به جایگاه وقف، تنها به رسمیت شناختن یک حکم دینی نیست، بلکه باید آن را نوعی رفتار عرفی بدانیم که باعث ایجاد روندی ثابت با هدف پایبندی و احترام به خواستههای افراد، بهویژه درگذشتگان میشود. به همین دلیل، نهاد وقف در تمام تاریخ و در بیشتر کشورها رسمیت داشته و دارد.»
رودسری در ادامه توضیحات خود را درباره سابقه وقف در حرم رضوی اینگونه آغاز کرد: «تا جایی که میدانیم قدیمیترین وقفنامه موجود در حرم رضوی، وقفنامه مربوط به قرآنی است که کشواد بن املاس در سال 327 قمری وقف حرم مطهر رضوی کرده و در جریان بازسازی و توسعه رواق دارالسلام در سال 1343 خورشیدی کشف شده است».
این مصحف، قدیمیترین قرآن جهان است که عبارت وقف در آن ثبت شده است؛ «ظاهرا این قرآن در ابتدا 14 جلد بوده است که امروزه تنها سه جلد از آن در اختیار آستان قدس رضوی است. قرآن مذکور قدیمیترین قرآنی است که بر روی کاغذ نوشته شده و کاتب آن معلوم است». پیش از کشف این مصحف کاغذی، باور بر این بود که قبل از قرن پنجم کتابت قرآن بر کاغذ انجام نمیشده، اما تاریخ نگارش قرآن کشواد بن املاس، رمضان ۳۲۷ قمری است که خلاف این موضوع است. این استاد تاریخ با اشاره به این نکته افزود: «واقف این قرآن، یکی از شیعیان ایران بوده که در دوران اسارت خود در زندان اصفهان آن را به خط کوفی به رشته تحریر درآورده و وقف حرم امام رضا(ع) کرده است. این مصحف توسط یکی از نزدیکان او به نام حسین بن حسوله به مشهد آورده شده است.»
گزارش موقوفهها در منابع تاریخی
مطابق آنچه جواد نواییان رودسری مطرح کرد، در حرم امام رضا(ع) دو نوع موقوفه عام و خاص وجود دارد. موقوفوهههای عام موقوفههایی هستند که واقف آن و نیتش شناخته شده نیست اما مطابق اسناد میدانیم بر حرم حضرت رضا(ع) وقف شده است. در این موارد عواید حاصل از این موقوفات، بنابر حکم شرعی و صلاحدید متولی صرف امور عامی حرم مانند عمران، اطعام و… میشود. این حرمشناس بعد از اشاره به این موضوع ادامه داد: «در منابع تاریخی و روایی گزارشاتی از موقوفات مختلف حرم رضوی ذکر شده است. یکی از معروفترین آنها گزارشی است که از وقف ابومنصور محمدبن عبدالرزاق طوسی در کتاب عیون اخبارالرضا ذکر شده است. او این موقوفات را در حدود ۳۲۰ قمری بر اداره امور تاسیساتی که بر خودش در حرم امام رضا(ع) ساخته، اختصاص داده است».
یکی دیگر از مشهورترین روایات مربوط به وقف در حرم رضوی که وی به آن اشاره کرد، مربوط به تاریخ بیهقی است که به ساخت و وقف مسجد بالاسر توسط ابوالحسن عراقی دبیر در اواخر قرن چهارم اشاره دارد؛ جایی که مطابق وصیتاش در آن دفن شده است.
رشد تدریجی نذورات در دوره سلجوقی
در دوره سلجوقیان مخصوصا در عصر ملکشاه ایران وارد عصر سکون و ثبات شد. «دوره سلجوقی با وجود اختلافات مذهبی که نهایتاً به بروز درگیری سال 510 قمری در مشهد انجامید، وزرای شیعی در بدنه حکومت نفوذی قابل توجه داشتند. آنها بعد از مرگ خواجه نظامالملک و در دوران سلطان سنجر توانستند به تدریج نگاه حکومت را نسبت به شیعیان اثنی عشری تغییر دهند و سلجوقیان را متقاعد کنند که این گروه از شیعیان را از اسماعیلیه جدا هستند».
نواییان رودسری در ادامه به معرفی برخی از معروفترین موقوفات این عصر پرداخت: «در این دوره به نامهای مهمی بر میخوریم که احتمالا در حوزه وقف حرم رضوی نقشی داشتهاند. افرادی مانند مجدالملک براوستانی(مجدالملک قمی) یا ابوطاهر قمی که جایگاه مهمی در توسعه زیارتگاههای شیعی در دوره سلجوقی داشتهاند، از مهمترین این واقفان هستند. درباره مجدالملک نقل است که وی نخستین موقوفهها را برای روشنایی حرم مطهر به وجود آورد و ابوطاهر نیز، علاوه بر توسعه عمرانی برای نگهداری ابنیه و تامین آب حرم مطهر رضوی موقوفاتی را مقرر کرد. » در بین واقفان این دوره، نام بانوان هم به چشم میخورد. زمرد ملک خاتون که از خاندان سنجری است و نام او هنوز هم بر کاشیهای دوره سجریای که در داخل روضه منوره باقی مانده است.
واقفانی که جا پای گوهرشاد گذاشتند
این پژوهشگر تاریخ درباره سابقه وقف در حرم امام رضا(ع) در عصر حضور مغولان بر ایران نیز گفت: «از موقوفات حرم رضوی در دوره مغول اطلاعات چندانی در دسترس نیست. روایتهایی از ایجاد رواق دارالسیاده در این دوره وجود دارد که میتواند نشانهای از رونق سنت وقف در میانه عصر ایلخانی باشد. در این دوره، وقفنامه «ربع رشیدی» به رشته تحریر درآمد که نشان از رونق این سنت دارد و بعید نیست که در مشهد رضوی هم موقوفههای متعددی ایجاد شده باشد که به مرور ایام نشانی از آنها نمانده است».
بنابر توضیحات نواییان، در دوره تیموری، وقف به عنوان یک نهاد کارآمد در اداره حرم رضوی و اماکن متبرکه، وارد مرحله جدیدی شد. مخصوصا از حدود ۸۱۰ قمری که گوهرشاد بر توسعه مشهد متمرکز شده بود. گوهرشاد با اختصاص موقوفههای ارزشمند و گستردهای سنگ بنای وقفهای بسیار موثری را در حرم رضوی گذاشت؛ «پس از دوران گوهرشاد، نهاد وقف به صورت مستمری ادامه پیدا کرد. واقفان متعددی به ساختن مدرسه و اختصاص موقوفه برای اداره آن روی آوردند. ساخت مدرسه دو درب توسط خواجه یوسف و مدرسه پریزاد توسط ندیمه گوهرشاد از آن جمله است. بابَر، نوه گوهرشاد نیز که مدتی حاکم خراسان بوده مدرسه بالاسر را ساخت و موقوفهای برای امور آن اختصاص داد. امیرعلیشیر نوایی نیز که بعد از گوهرشاد، به عنوان قطب موقوفه در مشهد شناخته میشود، اقدامات مختلفی در حوزه عمران و خدمات در حرم وقف نمود».
گسترش موقوفات بعد از پیدایش یک حکومت شیعی
بعد از گسترش تشیع در دوران صفوی نیز و توجه ویژهای که به حرم امام رضا(ع) شد، موقوفات گستردهای برای آن اختصاص یافت. این موقوفات مانند قبل فقط معطوف به روشنایی، اطعام و عمران حرم نبود و حوزههای مختلفی را در حرم مطهر شامل میشد. این حرمشناس با ارائه این توضیحات در ادامه افزود: «با توجه به نیاز حرم رضوی به بخشهای گوناگون، واقفان برای هر قسمت موقوفهای جدا تعریف کردند و به این ترتیب، تمام اجزا، از روشنایی، حقوق خادمان، هزینه نگهداری ابنیه، اطعام، تنظیف، برگزاری مراسمهای مذهبی، حمایت از طلاب و نیز، پشتیبانی از اطفال یتیم، مورد توجه واقفان قرار گرفت». به گفته نواییان نخستین واقفی که در دوره صفویه میشناسیم، خواجه عتیق منشی، اولین نایب التولیه آستان قدس رضوی است که موقوفات وی در حرم امام رضا(ع) به «موقوفات عتیقی» شهرت دارد. وی همچنین در ادامه صحبت درباره تاریخچه وقف در دوره صفوی به تشکیلات منسجم این حوزه نیز اشاره کرد؛ «موقوفات حرم رضوی در این عصر صاحب طبقهبندی و تشکیلات منسجم شد که مرکب از ناظران، مستوفیان و کارکنان بود و فهرست درآمدها و هزینهها را به صورت منظم و در دفاتر و و تومارها ثبت میشد.»
ضرورت حراست از آنچه بر حرم وقف شده است
مسئله حفظ و حراست از موقوفهها با هدف پاسداری از نیت واقف و اصل موقوفه بسیار مهم بوده و آستان قدس در این حوزه بسیار موفق بوده است؛ «این موضوع از همان دورههای اولیه و توسط نقبای سادات که متولی اداره امور حرم بودند، دنبال میشد. در دوره صفویه این رویه، سازمانی منسجم یافت و با افزایش تعداد موقوفهها در این دوره و ادوار بعد، لزوم ایجاد بانک اسناد و جمع آوری مستناد بیش از قبل ضروری به نظر رسید».
این استاد تاریخ در ادامه توضیحات خود اضافه کرد: «در این زمینه دو اقدام بسیار مهم در دوره افشاریه و قاجاریه انجام شد. نخستین اقدام در این حوزه، در سال 1160 قمری توسط علیشاه (عادلشاه افشار – علیقلی خان) انجام گرفت. او دستور داد در طوماری تمام موقوفات آستان قدس را ثبت و ضبط کنند. این سند به عنوان یکی از مهمترین اسناد وقفی آستان قدس امروزه موجود و مورد استفاده است».
به گفته وی دومین اقدام در راستای حفظ و حراست از موفوفههای حرم رضوی نیز در دوره قاجار و عصر ناصری، در سال 1273 قمری و توسط محمدحسین خان عضدالملک، متولی باشی وقت با تهیه طومار عضدالملکی به انجام رسید.
نظر شما